Na własne ryzyko. Testament świętego
Derek Jarman

ostatnia sztuka

Na własne ryzyko to nie tylko osobista autobiografia, ale także pogłębiona analiza, która przyczynia się do zrozumienia złożoności i różnorodności tożsamości queerowej oraz przemian społecznych w XX wieku. Jarman, poprzez swoją autobiografię, wyraża apel o akceptację, równość i ludzką godność. Jego dzieło jest nie tylko świadectwem odwagi i determinacji, ale także inspiracją dla kolejnych pokoleń do działania na rzecz sprawiedliwości społecznej. Książka ta pozostaje istotnym źródłem wiedzy w kontekście badań nad kulturą LGBTQ oraz historią ruchów społecznych, uczestnicząc w dyskursie na temat równości i praw człowieka.  Prof. Andrzej Pitrus  
***
Osobiste zwierzenia i komentarze przeplatają się z cytatami z literatury, prasy oraz z wypowiedzi publicznych, tworząc wielogłosową opowieść o środowisku gejowskim, jego sytuacji i problemach. Książka Jarmana ma więc podwójną wartość: historyczną –ukazując realia, w których funkcjonowały osoby queerowe, oraz biograficzną –będąc zapisem indywidualnych przemyśleń oraz działań na styku aktywizmu i artystycznej kreacji.  Prof. Małgorzata Radkiewicz  
***  
Na własne ryzyko Dereka Jarmana to esej o walce o emancypację społeczności LGBT+ Wielkiej Brytanii po drugiej wojnie światowej. Autor podejmuje próbę napisania najnowszej historii nienormatywnej seksualności, a do zadania podchodzi z właściwą sobie postmodernistyczną wrażliwością. Łączy autoetnogragficzną perspektywę z erudycją kulturową i polityczną, popartą szeroko zakrojonymi badaniami archiwalnymi. Na kolejnych stronach eseju Jarman przywołuje własne doświadczenia, ważne wydarzenia polityczne a także dziennikarskie komentarze a nawet homofobiczne treści z podręczników szkolnych.  Historia nieustannej, nielinearnej walki o emancypację rozpisana została na sześć rozdziałów, z których każdy odpowiada kolejnej dekadzie drugiej połowy XX wieku –od lat 40. kiedy zachowania homoseksualne były jeszcze w Wielkiej Brytanii karane, do naznaczonych traumą AIDS lat 90. Te ponad pół wieku to także okres życia Jarmana, który w toku całego wywodu pozostaje tyleż kronikarzem, co pierwszoosobowym bohaterem. Kreśląc ten osobisty, często targany silnymi emocjami fresk, Jarman swobodnie lawiruje pomiędzy wywiadem, anegdotą i poezją, inkrustując je obszernymi cytatami. Krytykę społeczną doprawia humorem, który staje się dla niego orężem przeciwko homofobii i queerfobii.  Na własne ryzyko wpisuje się w strategię oporu przeciwko wymazywaniu osób queerowych z historiografii i queerowości z biografii, którą Jarman podejmował zarówno w swoich tekstach, jak i filmach (np. Caravaggio czy Wittgenstein). Jego książka ma budować poczucie międzypokoleniowej wspólnoty osób nieheteronormatywnych, być świadectwem współdzielonych doświadczeń i przeszłości, której nie można po raz kolejny zamknąć w szafie.  Pomimo osadzenia wywodu w brytyjskim kontekście i w minionym wieku, Na własne ryzyko jest nad wyraz aktualnym lustrem, w którym odbijają się przemiany zachodzące w Polsce i Europie ostatnich lat. To książka pełna gniewu, ale też nadziei na poprawę sytuacji osób wykluczanych społecznie ze względu na tożsamość seksualną czy płciową.  
***  
Derek Jarman (1942–1994) –brytyjski twórca awangardowy: reżyser filmowy, scenograf malarz, pisarz i ogrodnik działacz ruchu na rzecz równouprawnienia osób LGBT. Był jednym z pionierów New Queer Cinema i filmowego postmodernizmu. Do jego najpopularniejszych dokonań należą filmy Caravaggio, Sebastian czy Edward II. Dziełem jego życia jest również istniejący do dzisiaj postmodernistyczny ogród przy Prospect Cottage w Dungeness. Jarman zmarł w wyniku AIDS w 1994. Ostatnie dzieła, m.in. film Blue oraz książkę Chroma: Księga kolorów, poświęcił swojemu doświadczeniu życia z wirusem HIV.

Czy książka "Na własne ryzyko. Testament świętego" to klasyczna biografia chronologiczna?

Nie, ta publikacja to wielogłosowy esej łączący autobiografię z pogłębioną analizą społeczną i polityczną. Derek Jarman stosuje postmodernistyczną strukturę, przeplatając osobiste wspomnienia z wycinkami z prasy, poezją oraz dokumentami archiwalnymi. Każdy z sześciu rozdziałów odpowiada kolejnej dekadzie drugiej połowy XX wieku, ukazując ewolucję nastrojów społecznych i prawnych. Jest to lektura wymagająca skupienia, oferująca głębokie wejrzenie w proces kształtowania się tożsamości queerowej.

Jakie okresy historyczne obejmuje narracja prowadzona przez Dereka Jarmana?

Książka dokumentuje walkę o emancypację społeczności LGBT+ od lat 40. do 90. XX wieku. Autor opisuje czasy, gdy zachowania homoseksualne były w Wielkiej Brytanii surowo karane, aż po tragiczną dekadę naznaczoną epidemią AIDS. Czytelnik śledzi nie tylko zmiany legislacyjne, ale przede wszystkim transformację mentalności i języka ówczesnej debaty publicznej. Dzięki tak szerokiej perspektywie dzieło stanowi kluczowe źródło wiedzy o historii europejskich ruchów społecznych.

Jaki ładunek emocjonalny dominuje w tekstach zawartych w tym zbiorze?

Lektura charakteryzuje się dużą intensywnością emocjonalną, łącząc gniew z nadzieją na realną społeczną zmianę. Jarman operuje ostrym humorem jako narzędziem walki z homofobią, jednocześnie nie unikając bolesnych opisów wykluczenia i osobistej straty. Tekst jest niezwykle intymny, ponieważ autor występuje tu w podwójnej roli - kronikarza wydarzeń oraz ich bezpośredniego uczestnika. Taka forma przekazu buduje silną więź z odbiorcą i pozwala lepiej zrozumieć cenę walki o ludzką godność.

Czy brytyjski kontekst tej publikacji jest zrozumiały dla czytelnika w Polsce?

Mimo osadzenia w realiach Wielkiej Brytanii, opisane mechanizmy wykluczenia i oporu są całkowicie uniwersalne. Przemiany społeczne oraz walka o widoczność w sferze publicznej znajdują swoje odbicie w współczesnych debatach toczących się w całej Europie. Jarman konstruuje opowieść tak, by budować międzypokoleniową wspólnotę doświadczeń, która wykracza poza granice jednego państwa. Dzięki temu polski czytelnik może odnaleźć w niej liczne analogie do lokalnej historii i obecnej sytuacji mniejszości.

Dla jakiego typu czytelnika ta pozycja może nie być odpowiednim wyborem?

Książka nie jest polecana osobom poszukującym lekkiej lektury beletrystycznej lub prostej, linearnej historii życia artysty. Ze względu na postmodernistyczną formę, liczne dygresje oraz inkrustowanie tekstu dokumentami źródłowymi, wymaga ona od odbiorcy dużej uwagi i przygotowania kulturowego. Publikacja zawiera również opisy trudnych doświadczeń związanych z dyskryminacją i chorobą, co może być obciążające dla osób bardzo wrażliwych. To dzieło skierowane przede wszystkim do badaczy kultury, aktywistów i świadomych miłośników twórczości Jarmana.