Obywatelka. Amerykańska liryka
Claudia Rankine

ostatnia sztuka

Niezwykła książka jamajsko-amerykańskiej autorki sytuuje się na pograniczu gatunków.

„Obywatelka”jako pierwsza w historii była nominowana do nagrody National Book Critic Circle równocześnie w dwóch kategoriach: poezji i krytyki, i ostatecznie zdobyła nagrodę w kategorii poezji. Claudia Rankine łączy elementy prozy poetyckiej, reprodukcje dzieł sztuki i fotografie, cytaty i dokumenty oraz quasi-scenariusze filmowe, tworząc w ten sposób oryginalną i ekspresyjną formę poetycko-wizualnego kolażu.

Autorka oddaje doświadczenie Czarnych w Stanach Zjednoczonych w sposób intymny, a zarazem czerpie z metod dokumentalnych, łącząc wymiar jednostkowy i zbiorowy. Opowiada zarówno o przejawach mikroagresji, jak i otwartej przemocy, które zapisują się w ciele. Drugoosobowa narracja tworzy atmosferę bezpośredniości i zbliżenia, a ostateczny efekt rodzi się z kumulacji chłodnych, niemal beznamiętnych zapisków sporządzonych surowym, choć pełnym pogłosów stylem. Realność i fizykalność doświadczenia u Rankine nabiera wymiaru metafizycznego.

O autorce

Claudia Rankine (ur. w 1963 roku w Kingston na Jamajce) jest amerykańską poetką, eseistką i dramaturżką. Wykładała na Uniwersytecie Yale, a obecnie jest profesorką na Uniwersytecie Nowojorskim (NYU).  Opublikowała wiele książek poetyckich m.in.: „Nothing in Nature is Private”(1995), „Just Us. An American Conversation”(2020), „Don`t Let Me Be Lonely. An American Lyric”(2024), a także antologii, m.in. „The Racial Imaginary: Writers on Race in the Life of the Mind”(2015), „American Poets in the Twenty-First Century: The New Poetics”(2007). Wydana w Stanach Zjednoczonych w 2014 roku „Obywatelka. Amerykańska liryka”spotkała się z entuzjastycznym przyjęciem publiczności i krytyki –autorka otrzymała za nią wiele nagród, książka trafiła na listę bestsellerów „New York Times`a”. W 2025 roku pismo „The Atlantic”uznało ją za najlepszą amerykańską książkę poetycką XXI wieku.

Jaką formę literacką przyjmuje książka Obywatelka. Amerykańska liryka?

Publikacja ta stanowi nowatorski kolaż poetycko-wizualny, który zaciera granice między poezją, krytyką literacką a prozą dokumentalną. Claudia Rankine łączy w jednym dziele elementy eseistyczne, quasi-scenariusze filmowe oraz teksty o charakterze lirycznym. Takie interdyscyplinarne podejście pozwala na wielowymiarowe ukazanie problematyki społecznej i osobistej. Jest to lektura o unikalnej strukturze, która wymaga od czytelnika otwartości na eksperymentalne formy wyrazu.

Czy wewnątrz publikacji znajdują się elementy graficzne lub zdjęcia?

Tak, książka zawiera liczne reprodukcje dzieł sztuki, fotografie oraz dokumenty, które są nierozerwalnie związane z tekstem. Warstwa wizualna nie pełni tutaj roli zwykłej ilustracji, lecz stanowi integralny komponent narracji budujący kontekst dla poruszanych tematów. Obrazy te wzmacniają przekaz o doświadczeniach rasowych, nadając im niemal fizykalny wymiar. Dzięki temu zabiegowi pozycja ta nabiera charakteru artystycznego artefaktu o głębokim przesłaniu intelektualnym.

W jaki sposób prowadzona jest narracja w tym utworze?

Autorka posługuje się narracją drugoosobową, co stawia czytelnika w samym centrum opisywanych doświadczeń i sytuacji. Zastosowanie formy ty buduje atmosferę niezwykłej bezpośredniości, zmuszając do intymnego kontaktu z tekstem. Styl Claudii Rankine jest surowy, chłodny i niemal beznamiętny, co paradoksalnie potęguje emocjonalne oddziaływanie lektury. Taki sposób prowadzenia opowieści sprawia, że codzienne mikroagresje stają się dla odbiorcy namacalne i niezwykle poruszające.

Jaką konkretną tematykę porusza Obywatelka. Amerykańska liryka?

Dzieło skupia się na analizie doświadczeń osób czarnoskórych w USA, badając wpływ systemowego rasizmu na ludzką psychikę i ciało. Autorka dokumentuje zarówno subtelne przejawy mikroagresji w codziennych kontaktach, jak i akty otwartej przemocy społecznej. Pokazuje ona, w jaki sposób uprzedzenia i napięcia rasowe zapisują się w fizyczności jednostki, wpływając na jej poczucie tożsamości. Jest to głębokie studium relacji międzyludzkich w kontekście współczesnej kultury amerykańskiej.

Dla jakiego typu czytelnika ta pozycja może nie być odpowiednia?

Ze względu na swoją nieliniową i awangardową formę, książka ta może nie przypaść do gustu osobom poszukującym klasycznej poezji o tradycyjnej budowie. Nie jest to lektura o charakterze rozrywkowym, lecz wymagająca praca intelektualna, która konfrontuje odbiorcę z trudnymi i bolesnymi problemami społecznymi. Czytelnicy unikający tematów politycznych lub eksperymentalnych układów graficznych mogą uznać tę strukturę za zbyt chaotyczną. Publikacja jest skierowana przede wszystkim do świadomego odbiorcy, gotowego na głęboką refleksję nad kondycją współczesnego człowieka.