Farby wodne
Lidia Ostałowska

ostatnia sztuka

W 1943 roku do obozu w Auschwitz-Birkenau trafia Dina Gottliebova, Żydówka z Brna, studentka akademii sztuk pięknych. Ma malować numery na blokach, ale okazuje się, że bardziej potrzebny jest portrecista. Doktor Mengele bada "mieszańców cygańskich", odcienie oczu i skóry najlepiej wyjdą na akwareli.

W 1942 roku w rodzinie oświęcimskiego kolejarza umiera najmłodsze dziecko. Trzy dni po wyzwoleniu Auschwitz jego syn idzie do obozu po sierotę, która zastąpiłaby zrozpaczonej matce utraconą córkę. Wybiera małą dziewczynkę, węgierską Żydówkę o imieniu Ewa. Jakiś więzień daje mu w prezencie akwarele, które walają się po baraku.

W 1963 roku muzeum KL Auschwitz-Birkenau odkupuje obrazy od Ewy. Kilka lat później udaje się odszukać autorkę. Dina Gottliebova mieszka w Stanach, jest żoną znanego Disneyowskiego rysownika Arta Babbitta. Przyjeżdża, ogląda obrazy, prosi o fotografie. A potem milknie, by w połowie lat 90. zażądać zwrotu oryginałów...

Kto jest właścicielem portretów? Kobieta, która je wykonała? Portretowani Romowie, potraktowani jako model przedstawicieli podrasy? A może muzeum KL Auschwitz-Birkenau, skrzętnie dokumentujące zbrodnie przeciwko ludzkości? Farby wodne to studium złożoności dziedzictwa powstałego w nieludzkich warunkach. To także próba uchwycenia tego, czym jest tożsamość romska i gdzie kończy się los jednostki, a zaczyna zagłada narodu.

"W Muzeum Auschwitz-Birkenau stajemy przed portretami Cyganów namalowanymi przez Dinę Gottliebovą, przeczuwamy, że musi kryć się za nimi jakaś niesamowita historia, i idziemy dalej. My, ludzie po Zagładzie, która niesie nie tylko śmierć zgładzonych, ale także inne życie ocalonych. Przypomina ono rozbitą mozaikę, której każdy kamyczek jest zaginiony w swojej prawdzie, rozłączeniu, cząstkowości. Lidia Ostałowska do jednego kamyczka dobiera drugi, szuka dalej, na żadnym nie poprzestaje, nie wyrzuca tych z początku niepasujących, każdy ceni na równi, świadoma, że tajemnica mozaiki kryje się ostatecznie w spoiwie budującym całość. Misterna praca ze ściśniętym sercem, w której trzeba zapanować nad drżeniem ręki. Dokładnie tak, jak przy malowaniu akwareli, kiedy każde pociągnięcie pędzla jest ostateczne. Farby wodne zawiązują na nowo opowieść, której przeznaczone było żyć w rozerwanych na strzępy fragmentach na różnych kontynentach i w różnych językach. Tak się podważa ostateczność Zagłady. Ta książka to jedno z największych osiągnięć polskiej szkoły reportażu".

Krzysztof Czyżewski

"Na kanwie życia więźniarki, która malowała 'Cyganów doktora Mengele', Lidia Ostałowska przedstawia historię zagłady europejskich Romów i powojenne zawirowania polityki pamięci. Farby wodne to spokojny reportaż z piekła, książka, której nie można zapomnieć".

Irena Grudzinska-Gross

O czym dokładnie opowiada książka "Farby wodne" Lidii Ostałowskiej?

"Farby wodne" to wielowątkowy reportaż śledczy koncentrujący się na losach Diny Gottliebovej, artystki zmuszonej do malowania portretów Romów w Auschwitz. Autorka rekonstruuje proces powstawania akwareli na zlecenie Josefa Mengele oraz późniejszy, wieloletni spór o ich własność pomiędzy malarką a Muzeum Auschwitz-Birkenau. Lidia Ostałowska rzuca światło na tragiczny los społeczności romskiej, często pomijany w szerszej narracji o Holokauście. Książka łączy w sobie elementy biografii, dokumentu historycznego oraz głębokiej analizy etycznej dotyczącej praw do dzieł sztuki powstałych w ekstremalnych warunkach obozowych.

Jaki styl narracji dominuje w tym reportażu historycznym?

Publikacja cechuje się oszczędnym, surowym językiem, który pozwala wybrzmieć faktom bez stosowania zbędnego patosu. Autorka operuje krótkimi zdaniami i konkretami, co jest charakterystyczne dla najlepszych wzorców polskiej szkoły reportażu literackiego. Narracja prowadzona jest z perspektywy świadków, dokumentów archiwalnych oraz samej bohaterki, tworząc mozaikę trudnych do pogodzenia racji. Czytelnik otrzymuje rzetelnie udokumentowany materiał, który wymaga skupienia i emocjonalnej gotowości na zetknięcie się z trudną tematyką historyczną.

Czy ta książka jest odpowiednia dla osób szukających lekkiej literatury faktu?

Książka nie jest odpowiednia dla czytelników szukających beletryzowanych opowieści o Holokauście czy lekkiej lektury o charakterze rozrywkowym. Ze względu na drastyczne opisy realiów obozowych oraz szczegółową analizę mechanizmów zagłady, pozycja ta jest przeznaczona dla świadomego i dojrzałego odbiorcy. Publikacja skupia się na faktach i dylematach moralnych, unikając uproszczeń czy sensacyjności typowej dla współczesnej literatury popularnej. Osoby wrażliwe na tematykę ludobójstwa powinny dawkować lekturę ze względu na jej ogromny ciężar emocjonalny i merytoryczny.

Jakie konkretne wydarzenia historyczne przybliża ta publikacja?

Reportaż szczegółowo opisuje funkcjonowanie tzw. obozu cygańskiego (Zigeunerlager) w Birkenau oraz powojenne losy ocalałych z Zagłady. Lidia Ostałowska dokumentuje starania o odzyskanie obrazów, które stały się dowodami zbrodni, a jednocześnie były osobistą pamiątką artystki. Tekst przybliża postać Josefa Mengele z perspektywy jego pseudonaukowych zainteresowań rasowych i eksperymentów medycznych. Jest to istotne źródło wiedzy o Porajmos, czyli zapomnianym ludobójstwie Romów i Sinti dokonanym przez nazistów podczas II wojny światowej.

Co wyróżnia tę pozycję na tle innych publikacji o tematyce obozowej?

Wyjątkowość tej pozycji polega na unikalnym połączeniu tematyki Zagłady z problematyką restytucji dóbr kultury i praw autorskich. Zamiast skupiać się wyłącznie na cierpieniu fizycznym, Ostałowska stawia fundamentalne pytania o to, do kogo należy pamięć utrwalona na papierze w nieludzkich czasach. Reportaż wykracza poza mury obozu, śledząc losy bohaterki w powojennej Ameryce, gdzie pracowała ona jako animatorka dla wytwórni Disneya. Jest to kompleksowe studium przypadku, które zmusza do głębokiej refleksji nad etyką współczesnego muzealnictwa i ochroną dziedzictwa ofiar.